Mengteelt: goede en slechte buren in het moestuinbed — met uitleg

Een goed voorbeeld van goede combinatiepartners zijn wortels en uien. Wortels profiteren ervan dat de geur van uien de wortelvlieg afschrikt, terwijl uien door de geur van wortels worden beschermd tegen de uienvlieg. Deze combinatie kan dus bijdragen aan de gezondheid van beide planten.

Je teeltgebied zou dus zo worden beplant:

Verhoogde bedden langs de heg

Tomaten en basilicum: basilicum beschermt tomaten tegen plagen zoals de witte vlieg en verbetert tegelijk de smaak van de vruchten.

Kool en dille: dille houdt koolwitjes weg, die vaak schade aan koolplanten veroorzaken.

Courgette en suikermaïs: suikermaïs biedt courgetteplanten bescherming tegen te veel zon, terwijl courgette de bodem vochtig houdt.

Aardappelen en bonen: aardappelen beschermen bonen tegen wind, terwijl bonen het stikstofgehalte in de bodem verhogen, wat de aardappelen ten goede komt.

Goede combinatiepartners herken je niet alleen aan lijstjes. Achter de meeste adviezen zitten vier eenvoudige principes. Als je ze kent, kun je ook combinaties beoordelen die op geen enkele lijst staan.

• Verschillende worteldieptes: Wortelen en pastinaken wortelen diep, sla en uien blijven ondiep. Zo halen de buren water en voedingsstoffen uit verschillende bodemlagen en nemen ze elkaar minder af.
• Verschillende voedingsbehoefte: Zet sterkteerders zoals kool of tomaten naast zwakteerders zoals kruiden of veldsla. Twee sterkteerders naast elkaar concurreren om dezelfde voedingsstoffen.
• Verschillende hoogtes: Hoge planten zoals mais, stokbonen of tomaten horen aan de noordkant van het bed. Zo krijgen de lage planten ervoor nog steeds genoeg zon.
• Geur en afleiding: Sterk ruikende planten zoals uien, dille of basilicum maskeren de geur van hun buren. Plagen die hun waardplant op geur vinden, raken zo in de war. Dit is vooral een ervaringswaarde.

Daarbij komt één vaste regel: planten uit dezelfde familie staan niet naast elkaar, omdat ze dezelfde ziekten en plagen delen. Peulvruchten zoals bonen en erwten binden bovendien stikstof uit de lucht. Daar hebben vooral de planten baat bij die het jaar erna op hun plek groeien.

De bekendste mengteelt ter wereld is heel oud. Inheemse volken in Noord- en Midden-Amerika telen al eeuwenlang mais, bonen en pompoen samen. In Mexico heet zo'n veld een ‘milpa’.

• Mais groeit hoog en dient als klimsteun voor de bonen.
• Stokbonen binden stikstof uit de lucht en verbeteren zo op lange termijn de bodem.
• Pompoen bedekt de bodem met zijn grote bladeren. Hij houdt de grond vochtig en onderdrukt onkruid.

Zo lukt het in je eigen tuin: zaai eerst de mais, en pas na de IJsheiligen half mei. Zijn de maisplanten ongeveer 15 tot 20 centimeter hoog, dan zaai je de bonen er direct naast. De pompoen zet je tegelijk aan de rand. Reken op veel ruimte: de drie zusters hebben meerdere vierkante meters nodig en passen beter in een groot bed dan in een verhoogde moestuinbak.

Niet alleen groenten kunnen elkaar helpen. Sommige kruiden en bloemen worden al lang bewust tussen groenten geplant:

• Tagetes (afrikaantje): Dicht geplant kan het bepaalde wortelaaltjes (nematoden) in de bodem verminderen. Daar is ook onderzoek naar gedaan.
• Goudsbloem: Ze trekt nuttige insecten en bestuivers aan en wordt ook tegen aaltjes ingezet.
• Oost-Indische kers: Ze trekt bladluizen aan en kan ze zo weglokken van gevoeligere groenten.
• Bernagie: De blauwe bloemen trekken hommels en bijen aan. Daar hebben alle groenten baat bij die bestoven moeten worden, zoals komkommers, courgettes of pompoenen.

Hoe sterk het effect in een bepaalde tuin is, hangt af van standplaats, bodem en weer. Maar deze bloemen kunnen geen kwaad, en je bed wordt kleurrijker.

Met deze stappen breng je de principes in je bed in de praktijk:

1. Rijen in plaats van blokken: Plant de partners in afwisselende rijen, bijvoorbeeld een rij wortelen en een rij uien. Zo heeft elke plant een buur van de andere soort.
2. De juiste afstand kiezen: Stem de afstand tussen twee rijen af op de plant die meer ruimte nodig heeft. Te smalle rijen kosten opbrengst.
3. Snelle gewassen als opvulling: Radijsjes kiemen binnen een paar dagen. Zaai je ze in dezelfde rij als de traag kiemende wortelen, dan markeren ze de rij en zijn ze geoogst voordat de wortelen de ruimte nodig hebben. Op dezelfde manier past snelgroeiende sla tussen jonge koolplanten.
4. Families scheiden: Zet geen twee planten uit dezelfde familie naast elkaar, dus bijvoorbeeld geen aardappelen naast tomaten.
5. Denk ook aan vruchtwisseling: Mengteelt bepaalt wat tegelijk naast elkaar groeit. Het vervangt niet de vruchtwisseling, die bepaalt wat het jaar erna op dezelfde plek groeit.

Klinkt veelbelovend, toch? Maar zoals bij veel dingen heeft combinatieteelt ook nadelen. Tot op de dag van vandaag ontbreken wetenschappelijke studies die eenduidig aantonen hoe effectief goede combinatiepartners echt zijn. De meeste aanbevelingen zijn gebaseerd op ervaring van groentetelers en hobbytuiniers. Daarbij spelen echter veel individuele factoren zoals locatie, bodemgesteldheid en verzorging een rol, die de resultaten beïnvloeden en lastig reproduceerbaar maken.

Een klassiek voorbeeld van heel slechte combinatiepartners zijn aardappelen en tomaten.

1. Dezelfde ziekten en plagen: beide planten behoren tot de nachtschadeachtigen en zijn vatbaar voor dezelfde ziekten, zoals phytophthora. Als één plant wordt aangetast, verspreidt de ziekte zich snel naar de andere.

2. Concurrentie om voedingsstoffen: aardappelen en tomaten hebben een hoge voedingsbehoefte en concurreren sterk om dezelfde grondstoffen in de bodem, wat de groei van beide planten kan remmen.

3. Ruimtebehoefte: beide planten hebben veel ruimte nodig en kunnen elkaar overwoekeren, wat de verzorging bemoeilijkt en het ziekterisico door gebrekkige luchtcirculatie verhoogt.

Slechte combinaties hebben meestal een van twee oorzaken: de planten delen een ziekte, of een plant geeft stoffen af die de groei van zijn buren remmen. Die remming heet allelopathie.

• Knolvenkel: Hij geldt als eenzaat en remt veel buren, bijvoorbeeld tomaten, kool, bonen en spinazie. Geef hem het liefst een eigen hoekje.
• Tomaat en komkommer: Beide kunnen worden aangetast door echte meeldauw. Staan ze naast elkaar, dan verspreidt een aantasting zich makkelijker.
• Aardappel en aardbei: Beide zijn vatbaar voor verwelkingsziekte (Verticillium), een schimmel die lang in de bodem blijft.
• Tomaat en erwt: Volgens tuinierservaring remmen die twee elkaar in de groei.

De lijst geeft alleen voorbeelden. Of een plant een slechte buur heeft, controleer je het best voor elke groente afzonderlijk.

We hebben nu 5 geweldige combinatiepartners bekeken, maar kunnen we die echt in de "verhoogde bedden langs de heg" telen? Helaas niet. De combinatie van tomaten en aardappelen is niet alleen een slecht voorbeeld van goede combinatieteelt – ze gaat ook in tegen de basisprincipes van vruchtwisseling.

Uien en wortels zijn inderdaad een uitstekend duo, vooral als het om plaagbestrijding gaat. Ondanks deze mooie samenwerking is er ook een nadeel. Beide zijn wortelgroenten en tijdens het ontwikkelen van hun lekkere vruchten verdichten ze de aarde om zich heen. Iets meer afstand is belangrijk – maar het leidt ook tot minder opbrengst.

Tomaten en basilicum - die horen toch een beetje bij elkaar, of niet? Terwijl tomaten het zelfs prettig vinden om elk jaar op dezelfde plek te staan, schaadt het de bodem om daar elk jaar basilicum te planten. Bovendien krijgt basilicum als buur van de tomaat niet veel zon.

De goede en slechte buren van elke groente onthouden is bijna onmogelijk: bij slechts 18 groenten zijn dat al 153 mogelijke combinaties. In GrowSimply staan bij elke groente de goede en slechte partners opgeslagen – met uitleg. Tijdens het plannen heb je ze direct voor ogen.

Of je je teeltplan automatisch laat maken of zelf plant: de assistent laat je zien welke buren passen en welke niet. GrowSimply houdt daarbij ook de vruchtwisseling en de teeltpauzes in de gaten.

Wat is het verschil tussen mengteelt en wisselteelt?

Mengteelt betekent: verschillende planten groeien tegelijk naast elkaar. Wisselteelt betekent: op dezelfde plek wisselen de planten van jaar tot jaar. Beide vullen elkaar aan – een goed teeltplan houdt rekening met allebei.

Werkt mengteelt ook in een verhoogd bed?

Ja, dezelfde regels gelden. Omdat er in een verhoogd bed weinig ruimte is, let je er extra op dat hoge planten lage niet beschaduwen en dat planten uit dezelfde familie niet direct naast elkaar staan.

Is mengteelt wetenschappelijk bewezen?

Maar gedeeltelijk. Dat planten uit dezelfde familie dezelfde ziekten en plagen delen, is goed bekend. Hoe sterk afzonderlijke goede combinaties werken, is daarentegen nauwelijks onderzocht; deze aanbevelingen zijn ervaringswaarden uit de tuinpraktijk.

Waarom zijn aardappelen en tomaten slechte buren?

Beide behoren tot de nachtschadefamilie en delen ziekten zoals de aardappelziekte (phytophthora). Daarnaast concurreren ze sterk om voedingsstoffen en ruimte.